zondag 10 januari 2010

Filmbespreking: Avatar (2)


Gisteren kreeg ik de uitnodiging van een vriend om met hem naar Avatar 3D te gaan en die kon ik natuurlijk niet afslaan. Ik wilde deze film toch al graag een tweede keer zien voor hij uit de bioscoop zou verdwijnen, omdat ik vrees dat op mijn TV-scherm, hoe groot die ook is, weinig overblijft van dit spectaculaire verhaal. Als er een film is die voor de bioscoop gemaakt is, dan is dit het wel. Alleen zo zie je elke bizarre plant of bijzondere levensvorm in de jungles van Pandora en alleen zo kun je echt het gevoel van vliegen op draken meevoelen.
Drie weken geleden heb ik al een volledige bespreking van de film geschreven. En na een tweede keer kijken is mijn mening niet veranderd. Sterker nog, mijn bewondering voor het verhaal is alleen maar toegenomen. Ik keek heel af en toe even om me heen in de uitverkochte zaal en zag de mensen op de film reageren. Kennelijk heeft Cameron net als met Titanic weer een film gemaakt die diepe verlangens aanspreekt in mensenharten. Hij heeft een verhaal in beeld gebracht waar ons hart mee resoneert, en hij heeft een wereld verzonnen die voor ons aanvoelt als een paradijs. We identificeren ons met Jake Sully en door hem komen we in aanraking met een wereld die 'mythisch' aanvoelt. Het is het gevoel van een verhaal dat 'waar' zou kunnen zijn, ook al is het dat niet. Een film is niet zo populair als hij niet inspeelt op universele menselijke behoeften en verlangens.

Want deze film is wel degelijk menselijk. Ik heb recensenten gelezen die zeggen dat Avatar anti-menselijk is. Die stellen dat de film ons vraag mee te leven met een mens die zijn eigen soort verraadt, die de kolonisten moedwillig terugstuurt naar hun stervende wereld en die zijn banden met moeder Aarde doorsnijdt. Maar in mijn visie kiest Jake Sully er juist voor om werkelijk mens te worden. Zijn keuze om zich aan te sluiten bij de Na'vi was niet een keuze tegen zijn ras, maar een beslissing om menselijk te worden. Want wat betekent het om mens te zijn? Ligt de betekenis daarvan in onze anatomische vorm, in onze armen of benen of ogen of oren of hersenen? Is onze vorm, ons uiterlijk, wat onze identiteit bepaalt? "Nee", is ons antwoord. Ook een persoon zonder deze uiterlijkheden is een mens. Er zijn politieke partijen geweest, of rassen, of volksstammen die de menselijkheid van individuen wel lieten afhangen van huidskleur, intelligentie, ras of seksuele geaardheid, en die zich vrij voelden personen die anders waren dan zij te vermoorden. Dat is discriminatie. De identiteit van een mens ligt niet in zijn toevallige uiterlijke vorm, die het gevolg is van allerlei processen, onder andere toeval. Zijn of haar identiteit ligt in het feit dat hij of zij beelddrager is van God. Dat verleent ons onze waarde. En waarin ligt dan dat beeld van God? In welke vorm is zijn stempel in ons zichtbaar? Niet in de vormen, niet in de toevallige eigenschappen van de rode klei. Het beeld van God waarnaar we zijn geschapen is zichtbaar in de keuzes die we maken. We laten het zien als we God liefhebben boven alles en onze naaste als onszelf. We zijn beelddragers van God als we laten zien iets of iemand anders belangrijker te kunnen vinden dan onszelf. Als we kiezen voor wat goed is, en waar, en mooi. Morele wezens die liefhebben, laten zien hoe de Schepper ze bedoeld heeft. En dat geldt ook als die wezens vijf meter lange, katachtige humanoiden zijn met een blauwe huid en gele ogen op een planeet buiten ons zonnestelsel.
In dit verhaal zijn het de Aardbewoners die uiteindelijk de vreemdelingen zijn, de 'aliens'. Zij zijn het die zonder respect voor hun medeschepselen en hun omgeving alleen hun eigen doelen (financieel gewin) nastreven. Zij zijn het die zichzelf tegen elke prijs willen verheffen en die bereid zijn alles te doen om zelf een beter salaris te krijgen. Zij zijn het die alleen maar verlangen naar macht. En in dat aspect zijn ze niet menselijk, vertonen ze niet het beeld van God. Ze controleren, ze manipuleren. Ze zijn in de greep van hebzucht en macht. Ze gedragen zich niet zoals morele schepselen zich onder hun schepper zouden moeten gedragen. Ze zijn niet langer vrij. En in hun onvrijheid zijn ze uit op de onvrijheid van alles wat hen omringt. Ze zijn de slang in het paradijs, ze willen de rest van het heelal meesleuren in hun eigen verval.
Daar tegenover staan de Na'vi. Die Jake laten zien dat er meer is in het leven dan de kilheid van de marinebasis (opzettelijk in koude tinten gefilmd). Ze leven temidden van schoonheid, waar ze respect voor hebben. Ze hebben diepe, persoonlijke relaties met elkaar, een echte verbinding (letterlijk). Ze spreken de waarheid en zijn oprecht. Ze zijn bereid zich op te offeren, en zoeken de wil van hun godheid. Ze gedragen zich verantwoordelijk, als rentmeesters die een schat toevertrouwd hebben gekregen. Oftewel: ze zijn mens. Want dit, liefde voor schepselen buiten je, is menselijk. En Jake's keuze om zich bij hen aan te sluiten, om voor hen te strijden, of: om hen (hoe anders dan hem ze ook zijn) lief te hebben, is zijn keuze om ook echt mens te zijn.
De film suggereert ook dat ons uiterlijk niet is wat ons mens (of Na'vi) maakt. De Na'vi hebben een groet: 'Ik zie je'. Dat betekent niet allen dat je de ander waarneemt, maar ook dat je 'in hem of haar' kijkt, dus zijn of haar ware essentie ziet. Neyriti beschuldigt Jake er aanvankelijk van dat hij  (net als alle mensen) niet werkelijk ziet. Hij kijkt door de bril van zijn eigen belang en ziet niet werkelijk het hart van de ander. Maar uiteindelijk ziet ze hoe hij zich opoffert voor haar volk, hoe hij risico's neemt om te strijden voor wat goed, mooi en liefdevol is, en hoe hij nederig anderen boven zich laat. En dan 'ziet ze hem'. In een mooie scene aan het eind van de film ontmoet de Na'vi-vrouw de mens in zijn echte gedaante, buiten zijn Avatar. En ze zijn totaal verschillend (al is het alleen maar omdat zij twee keer zo groot was als hij). Toch is dit op dat moment voor hen niet belangrijk. Hij is voor haar Jake, om wie ze geeft. En zij is voor hem Neytiri, voor wie hij alles over heeft. Ik zie je, zeggen ze tegen elkaar. Ze zien de ander als mens/Na'vi, als waardevol wezens in zijn/haar eigen recht, als iemand die ze liefhebben.

En daarin ligt iets van het geheim van deze film. Want ook wij willen 'gezien' worden. We willen in onze kern gekend worden. We willen dat mensen door de uiterlijkheden heenkijken, dat ze onze verlegenheid en angst voorbijzien, en dat ze onze ware, glorieuze persoonlijkheid werkelijk ontmoeten. Dat is een diep verlangen. En het zal worden vervuld. We zullen kennen, zoals we zelf gekend zijn, zegt de Bijbel. Ik kijk ernaar uit.

Ondertussen heeft de film wat opbrengst betreft The Return of the King ingehaald, en is nu de tweede meest verdienende film ooit, na Titanic (ook van James Cameron). Het is dus niet verwonderlijk dat er een tweede Avatar-film komt. Die zich waarschijnlijk op een andere planeet of maan in dit stelsel zal afspelen. Maakt niet uit, ik ga hem zien.

Er is natuurlijk nog veel meer over deze film te zeggen. Mijn vriend en ik hebben nog lang zitten napraten, onder het genot van een biertje, over hoe alles op Pandora geëvolueerd kon zijn, wat verschillende elementen in het verhaal betekenden, hoe de Aarde op de afloop zou reageren. Zo'n film is het wel. Dit is dus een 'wordt vervolgd'.

2 opmerkingen:

  1. Een beetje late reactie, maar hopelijk is dat niet zo erg. Er zijn nl. weinig tot geen christelijke reviews van de film Avatar, en ik moet zeggen dat ik deze erg mooi geschreven vind, samen met je eerste review. :-)

    Avatar heb ik zelf alleen gezien in 2D uitgave op DVD. Dankzij onze haarscherpe TV die daarnaast ook de kleuren heel natuurgetrouw weergeeft, was de ervaring toch ook wel erg uniek. Uiteraard zal de 3D versie nog meer overweldigend zijn, maar de 2D versie was evengoed mooi.

    Als christen heb ik toch behoorlijk kritisch naar de film gekeken en eigenlijk had ik precies dezelfde ervaring als die jij ook had, zoals in je vorige review geschreven: "De film Avatar geeft ons dus een glimp van de relatie die we ooit in werkelijkheid met de schepping zullen hebben. Een glimp die verlangen opwekt. Bij mij in elk geval wel."

    Dat gevoel heb ik ook sterk gehad met de film. Zelf heb ik al veel Engelse reviews gelezen. Ik schrok toch wel behoorlijk van sommige mensen die de film als Satanisch en/of Demonisch vonden. Bij mij kwam dat in ieder geval niet zo over. Als christen ben ik eigenlijk erg te spreken over deze film. Op jou review heb ik daar weinig op toe te voegen, je hebt het mooi verwoord! ;-)

    Toch heb ik nog wel een kritiek puntje aan de film toe te voegen, wat helaas nergens echt wordt besproken. Ook niet in Engels reviews en dat is toch wel het taalgebruik. Naar mijn mening wordt er in de film onnodig regelmatig gevloekt, alhoewel de Nederlandse ondertiteling ook het nodige vertaald als vloek, terwijl dat niet in het Engels als vloek gezegd wordt.

    Een paar voorbeelden die in de film gezegd worden:
    Grace: "Where is my god damm cigaret?"
    Parker: "How how, stop, stop thats... ...Jesus... There damm village..."
    Parker: "What the hell do you people have smoking out there? There just god damm trees."
    Grace: "When was the last time you took a shower? ... Jesus marine!"

    Echter de ondertiteling maakt er ook soms wat van.

    "Holy Shit!" -> "Allejezus"
    "Crap!" -> "Verdomme"
    "Shit!" -> "Verdomme"

    Ik wil niet veel zeggen, maar crap of shit is toch geen vloek, terwijl de lading van het woord wel aardig met elkaar overeen komt.

    Het woordgebruik had een heel stuk netter gekund. Ik ken mensen uit mijn kerk die de film eigenlijk alleen hierdoor verafschuwen. Dat is wel wat overdreven, maar ik snap hun punt wel en ik erger mij er ook wel aan. Toch valt mij dan wel op dat de Na'vi mensen geen één keer vloeken of schelden. Wellicht een bewuste keuze van regisseur James Cameron.

    De film blijft mij toch verder steeds weer opnieuw boeien, ook dankzij de prachtige landschappen en de creaturen. Belangrijk te bedenken altijd is: 'What would Jesus do?" Een Engelse reviewer heeft hierop een mooi antwoord gegeven: "God: "I gave a unique sliver of my imagination to all the peoples of the world through out time. If James Cameron could make such a beautiful work of art with his tiny sliver, just think of what I'm capable of."

    Vervolg zie mijn tweede reactie!

    Wegens de beperkte tekens die ik mag gebruiken ga wordt mijn reactie in twee delen geknipt.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Vervolg van mijn eerste reactie!

    Verder is er op te merken dat er aan James Cameron wel min of meer een luchtje hangt. Hij heeft zelf eens gezegd dat hij atheïst is en het agnosticisme heeft afgezworen. Hij noemde een agnost: "Een laffe atheïst." Verder heeft James Cameron in 2007 een documentaire gemaakt over "The Lost Tomb of Jesus" waarin wordt beweerd dat er nog steeds Jezus botten zijn en er helemaal van geen opstanding sprake was. Zelf heb ik de documentaire niet gezien, maar het geeft wel te denken of Cameron's ideeën en geloof.

    Opvallend dan is hoe James Cameron Avatar in elkaar heeft gezet. Is hij geraakt door de Heilige Geest? Of heeft de Heilige Geest een bepaalde werking in de film gezet, waar James wellicht onbewust van is? Wie zal het zeggen... Je ziet op diverse punten duidelijk dat er bepaalde punten van de Bijbel zijn afgeleid. Sommige beweren juist dat Cameron met Avatar een anti-christ film heeft neergezet. Dat gaat mij helemaal te ver, maar wellicht interpreteert iedereen de film op een manier wat in zijn geloof past. In ieder geval zie ik in de film heel veel positieve boodschappen. En dat dat zo'n groot publiek mag bereiken is ook uniek!

    Avatar moe je dan ook naar mijn mening ook echt zien als een fantasie wereld, waar je een mooie en leerzame boodschap uit kan halen. Het is en blijft een sience fiction film, maar wel één toch ons een spiegel voorhoud en een glimp laat zien wat écht leven is. Het verlangen naar het paradijs is bij mij in ieder geval door deze film extra versterkt. En dat eens het kwade verdreven zal worden.

    Ik ben benieuwd wat je van mijn bevindingen vindt. Verder vind ik het fijn dat ik met andere christenen over de ervaringen en boodschap van Avatar kan praten en delen.

    P.S. Van vloeken in een film heeft de christelijke filmregisseurRich Cristiano een komische scene gemaakt in zijn christelijke science fiction film "Time Changer", zie: http://www.youtube.com/watch?v=8Oy64UQTxKk

    BeantwoordenVerwijderen