maandag 21 juni 2010

Kerk of geen kerk, is er wel een antwoord?

Gisteren beschreef ik enkele redenen waarom ik mijn twijfels heb bij de kerk die wordt georganiseerd als een bedrijf, en dat ik verlang naar iets anders. Dat betekent niet dat ik nu weet wat ik moet gaan doen.
Ten eerste is het namelijk niet correct om te zeggen dat structuur en organisatie a priori fout zijn. Het zijn scheppingsgegevens, en door te organiseren, door structuren aan te brengen, zijn wij mensen in staat onze omgeving te ordenen en inderdaad, onze doelen te bereiken. Afzetten tegen elke vorm van organisatie is dan ook naief. Zelfs als je kerk-zijn terugbrengt tot het meest simpele niveau, zul je af en toe een datum moeten prikken om bij elkaar te komen, en een locatie moeten vaststellen. Het is niet de organisatie die slecht is. Dat is techniek. De manier waarop. De structuur. Waar het om gaat is de gerichtheid van de structuur, waarvoor hij gebruikt wordt. Is de structuur het doel geworden? Of is de structuur een middel die het doel (namelijk het vormen van een gemeenschap door de gelovigen) ondersteunt? Komt de organisatie met haar doelen bovenaan, of de liefde voor elk individu? Ik ben ervan overtuigd dat een grotere, ingewikkeldere organisatie meer het gevaar loopt tot het doel te worden en zo de kern van de genade te verliezen, dan een kleine, simpele organisatie. Hoe meer werk er nodig is om een structuur in stand te houden, hoe makkelijker deze de eerste plaats inneemt. Uiteindelijk moet het doel bepalen welke structuur nodig is, en ik geef zelf de voorkeur aan een minimale structuur (om het gevaar dat de structuur het doel wordt beperkt te houden).
Maar tegelijk is er geen enkele structuur automatisch heilig of onfeilbaar. Elke structuur kan op een verkeerde manier gebruikt worden. Zelfs de kleinste, minst opvallende, minst georganiseerde. De afspraak met een vriend om elkaar elke twee weken te ontmoeten, kan een eigen leven gaan leiden en tot het doel worden, waardoor een of beide partijen zich onvrij en gemanipuleerd gaat voelen. We zijn gevallen mensen, die ieder van ons de neiging hebben onszelf op de eerste plaats te zetten, en er is geen enkele structuur die dat tegenhoudt. Overal is manipulatie mogelijk. Ook in huisgemeenten, organische kerken of vriendengroepen. Blogger The Christian Monist, waar ik nogal eens naar verwijs, schrijft dat hij in huiskerken soms ergere vormen van manipulatie en machtsmisbruik heeft ervaren dan in evangelische kerken. En ik hoor ook uit andere bronnen dat heel wat huiskerkexperimenten na verloop van tijd ontaarden in ruzie, manipulatie en onderdrukking. Mensen blijven mensen, ongeacht de structuur waarin ze zich bevinden. Dat heb ik in de praktijk meegemaakt in de Vergadering van Gelovigen, een 'kerk' die juist voortkwam uit twijfel over het de georganiseerde kerken en hun manier van samenkomen. Na 150 jaar was deze groep net zo dogmatisch als de kerken waar ze zich tegen had afgezet, met net zo veel (ongeschreven) regels en structuren. Het zou dus van mijn kant een illusie zijn als ik een huiskerk of simple church zou idealiseren en zou denken dat ik 'veilig' zou zijn als ik maar in een kleine groep terecht zou komen. Geen enkele structuur is 'veilig', omdat geen enkel mens volledig liefheeft zoals God ons liefheeft.

Dit wordt vaak gebruikt als argument tegen de mensen die ontevreden zijn met de kerk, die het instituut willen verlaten of naar een huiskerk uitwijken. "Er is geen enkele kerk perfect, want elke kerk bestaat uit niet perfecte mensen", zegt men dan. Je moet het dus maar accepteren dat je beschadigd wordt, of je schuldig voelt, of gemanipuleerd. Maar zoals ik laatst las in een reactie op een blog: "This is simply an excuse for laziness and control/power. This is the excuse that every pastor uses to cover up and make excuses for the evangelical circus." En inderdaad: de mensen die dit zeggen zijn meestal voorgangers of oudsten, die een belang hebben bij het in stand houden van de structuur of organisatie. Hun eigen persoonlijke doelen of belangen worden gediend door de structuur (ze zouden iets verliezen aan geld/status/respect als de organisatie er niet meer zou zijn). En het is inderdaad lui, want het suggereert een aanvaarden van de status quo en het verliezen van je idealen.
Te weten dat menselijke structuren nooit volmaakt zullen zijn, hoeft ons er niet van te weerhouden te verlangen naar meer en daarnaar te streven. Zo weerhoudt de wetenschap dat ik nooit volmaakt zal worden, me er niet van te proberen meer volgens Gods bedoelingen te leven. Dat niets volmaakt is, hoort gewoon bij dit leven. Maar de bijbel roept ons wel op uit te zien naar de tijd dat het koninkrijk van God wel in volmaaktheid gekomen is, en nu al te proberen in onze relaties, in elke structuur waar we deel van uitmaken, te leven volgens dat ideaal. Dit ideaal is namelijk uiteindelijk niet afhankelijk van ons of onze inspanningen, maar is een belofte van God, die Hij ook waar zou maken. Dat geeft ons de kracht en motivatie om ons te blijven inspannen, ook al zien we om ons heen geen volmaakte resultaten (zie 1 Korintiers 15). We mogen blijven verlangen naar meer, omdat we bestemd zijn voor meer. En naar mijn bescheiden mening zullen in de eeuwigheid de structuren en organisaties niet zijn wat telt (dat waren middelen), maar wel de relaties tussen gelovigen, de gemeenschap, het lichaam, het gezin van Christus (het doel).
Daar wil ik me op richten: het beleven van de realiteit van de kerk (als het lichaam van Christus, als gemeenschap) in mijn relaties met mede-gelovigen (en andere schepselen van God). En het mooie is dat de realiteit van het lichaam van Christus niet van mij of mijn inspanningen afhangt, maar eenvoudig IS. Net als de liefde van God voor mij, hoef ik alleen maar mijn ogen te openen voor wat al waar IS. Ik hoef er alleen maar voor te kiezen om deze werkelijkheid te accepteren, en in overeenstemming daarmee te leven, in elke situatie en in elke relatie waarin ik mij bevind. Ik beleef deze realiteit onder andere op onze bijbelkring, waar we ons hart voor elkaar openen, met elkaar meeleven, en elkaar vertellen wat we in de bijbel van God ontdekt hebben. Ik beleef haar bij het koffiedrinken met vrienden na de kerk, waar we lachen, genieten van elkaars gezelschap, en waar het gesprek nu eens gaat over de liefde van God, de kerk, en de genade en dan weer over reizen naar Amerika, en de laatste films. Ik beleef de realiteit in gesprekken met mijn vrienden, mijn broers, mensen in het buitenland. In de intimiteit en de relatie herken ik de gemeenschap van Christus. Met al deze dingen wil ik daarom ook blijven doorgaan. Maar daarnaast verlang ik ernaar om met een groep mensen die hetzelfde hebben ontdekt over de liefde van God en Zijn koninkrijk bij elkaar te komen, samen te eten (waarbij we met brood en wijn denken aan de dood en opstanding van Jezus), en vervolgens samen te zijn zonder ander vooropgezet doel, zonder ander plan of eis, dan de grootheid van God in en door elkaar te herkennen. Dit initiatief heeft niet het doel te leiden tot een nieuw kerkgenootschap, het hoeft niet tot in eeuwigheid voort te gaan, het zou alleen de keuze zijn een tijd lang een gemeenschap te vormen rondom de liefde van God.

De andere optie is, zoals ik bij iemand op een blog las, te zoeken naar het andere uiterste, een traditionele liturgische kerk, waar het evangelie van de genade elke zondag trouw gepredikt wordt. Ik meen namelijk te zien dat de traditionele, liturgische kerken veel minder 'doelen' proberen te bereiken dan de activistische evangelische gemeentes. En door de steeds terugkerende liturgie, die officieel is vastgesteld, is 'gegarandeerd' dat de boodschap van de genade wordt gepredikt, ongeacht de mensen die de liturgie uitvoeren. In de structuur is de boodschap vastgelegd (oftewel: hier is de structuur duidelijk het middel!). En zo wordt je elke zondag herinnerd aan wat waar is, aan de liefde en genade van God, en bevestig je deze waarheid samen met je kerkgenoten. Hierbij is weinig sprake van intimiteit, maar wordt de eenheid ervaren in het samen deelnemen aan de liturgie. Het is de vraag of deze vorm van 'relatie' noodzakelijk 'minder' is. Hoewel veel evangelischen een 'afkeer' hebben van de 'dode, saaie liturgie', denk ik dat ze de gunstige aspecten te snel afwijzen. Steeds herinnerd te worden aan het evangelie, gewoon naar de kerk gaan zonder mee te moeten werken aan een groter doel, is zeker van waarde. Waarschijnlijk is mijn 'Vergadering van gelovigen'-achtergrond wat te sterk om me op mijn plek te voelen in een kerk met een dominee/voorganger, maar ik sluit niet uit dat ik uiteindelijk aan deze kant van het spectrum beland, en kies voor een Lutherse, Anglicaanse of zelfs Oosters Orthodoxe kerk. Zoals ik al zei: ik weet nog niet waar ik uitkom.

Op de vorige bijeenkomst van de Bijbelkring van de kerk ben ik voor het eerst open geweest over mijn gedachten over kerk en kerk-zijn. Dat voelde kwetsbaar, en het leidde inderdaad tot behoorlijk pittige discussies. Het gaat er ook niet om dat iedereen het met mij eens moet zijn. Maar het was voor mij wel een opluchting om niet meer te doen alsof. Om niet meer tegen mijn overtuiging in te gaan. Hier sta ik, ik kan niet anders.

7 opmerkingen:

  1. top man dat je durft gaan staan en zeggen wat je denkt. blijkt uit dat je duidelijk een pionier bent. boek(en) van boele ytsma reeds gelezen?
    staan hele rake en herkenbare zaken in. ik denk ook relevant ten aanzien van je situatie. of het boek van jerry cook: liefde aanvaardign en vergeving. net zo prachtig, iets meer passend waarschijnlijk gezien je achtergrond.

    groet erik

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Hallo Erik,

    Dank je wel voor je commentaar!

    Nee, de boeken van Boele Ytsma heb ik niet gelezen. Maar wat nog niet gebeurd is kan nog komen!
    En dat boek van Jerry Cook zal ik eens opzoeken. Klinkt interessant!

    Johan

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Mooie, relevante artikelen over geloofsgemeenschappen. Ik ben blij dat ik mee kan lezen en geprikkeld raak om na te denken over mijn visie op kerk-zijn. Het is de kunst om welke reactie dan ook niet te typeren als strikt aanvallend of verdedigend, maar een waardevolle kijk op kerk-zijn.
    Een simpel voorbeeldje van een middel om een waardevol doel te halen vind ik in de gemeente waar ik kom het plan om de ontmoetingsruimte (waar koffie wordt gedronken) meer in te richten als gezellige ontmoetingsruimte. Ook proef ik achter nieuwe plannen van de oudsten de wens om iedereen te helpen met groeien. En dan niet zo zeer groeien naar targets of groei om de groei, maar omdat ze het daadwerkelijk mensen gunnen.
    Ik herken wel de neiging om dit op een onhandige, beklemmende manier te communiceren. Vaak kom je in een gesprek wel achter het hart van een structuur, maar voor een kerk is het blijkbaar heel moeilijk om dat hart te communiceren. Jammer is dat. Blijf hierover schrijven en blijf communiceren. Het is waardevol.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Hoi Samuel,

    Dank voor je reactie. Nee, ik wil ook niet mensen aanvallen. Er zijn heel wat mensen die oprecht tevreden zijn, en ik moet ook respect hebben voor hun geloofservaring. Sterker nog, ik moet ook bereid zijn naar hen te luisteren en waar mogelijk van hen te leren. Het is belangrijk om in elk geval in contact te blijven met mensen die anders denken/anders leven dan ikzelf, om gescherpt en gevormd te blijven worden. Zo blijft een dialoog gaande, die beide partijen kan doen groeien, als ze daarvoor open staan. Daarom hoop ik niet te zeggen dat ik 'het antwoord' gevonden heb. Maar ik wil wel stappen gaan zetten om wat ik ten diepste geloof in praktijk te brengen.

    P.S. de plannen om de ontmoetingsruimte 'gezelliger' te maken en meer aandacht voor persoonlijke groei en mentorschap zijn op zich lovenswaardig. Alleen zelfs daar vraag ik me af of 'groei' het juiste doel is. Het gaat er m.i. niet om of wijzelf groeien (in ons christelijke gedrag, wat Paulus 'afval' noemt), maar dat we (en dit is wellicht strikt semantisch) Christus kennen en de kracht van zijn opstanding (waar Paulus zich in Filippenzen naar uitstrekt). is het belangrijkste niet dat we ons op Jezus en Gods liefde richten, in plaats van dat we werken aan 'groei'?

    BeantwoordenVerwijderen
  5. ik denk dat de discussie over organisme of organisatie het meest concreet wordt als je je afvraagt of Jezus en de apostelen formele leiders aanstelden in de kerk. Als je daarop met 'ja' antwoord, kan je nooit organisatie tegen organisme uitspelen lijkt me.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Dank voor je bijdrage, het is belangrijk om meerdere stemmen te horen in dit soort gesprekken.

    Dat is een belangrijke vraag, die me zou laten doorslaan in de richting van de liturgische manier van kerkzijn. (per slot van rekening komen veel van mijn favoriete auteurs ook uit de Anglicaanse dan wel Katholieke kerk en spreekt de Lutherse theologie mij wel aan).
    Maar Jezus en Paulus zijn er niet meer. En ik zie weinig tekenen van een officiele aanstelling van de apostelen als leiders in de Evangelien en weinig over kerkstructuur. Wel opmerkingen als 'laat niemand uw meester zijn ... noem niemand uw vader ...', en 'wie de grootste wil zijn onder u moet ieders dienaar zijn'. De oproep die ik lees van Jezus is dat zijn volgelingen niet moeten streven de 'leider' te zijn, maar elkaar lief te hebben (en samen de mensen om hen heen lief te hebben). Dat wil zeggen: elkaar dienen. (Mensen als Frank Viola wijzen veel op het 'one another' dat in beschrijvingen van gemeenteleven staat.)
    Ik zal eerlijk toegeven dat hier mijn 'Vergaderingsachtergrond' wellicht meespeelt. Ik zal ook toegeven dat er inderdaad een structuur is (bijna noodgedwongen, zie het verhaal van Stefanus), maar niet dat het gaat om die structuur.

    Johan

    N.B. nog even n.a.v. Samuels reactie: ik denk dat het ook onze opdracht is anderen lief te hebben, en als gemeenschap van gelovigen te zoeken naar wegen om ook anderen de liefde van God te tonen. Ook daarbij komt enige structuur/organisatie om de hoek kijken. Maar ook hier geldt wat in 1 Kor 13 staat: als het niet uit liefde is (maar bv. uit moeten of voor de vorm), is het waardeloos.

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Korte reactie: ik herken veel van jouw verlangen ook wel als ik met mensen praat die onderdeel zijn van de hele structuur, zgn 'leiders'.
    Maar blijkbaar wordt dat hart, die uiteindelijke focus op Jezus en Zijn werk, niet voldoende gecommuniceerd en gaat de aandacht uit naar structuur wat het beklemmend maakt. Alleen al wat dat aangaat een goede wake up call.

    BeantwoordenVerwijderen