Van creationist naar evolutionist (2): God van de processen

Wat je gelooft over het ontstaan van de wereld heeft grote consequenties voor hoe je God ziet, hoe je de wereld ziet en hoe je jezelf ziet. Het is iets existentieels. Daarom doet het wat met je als je ideeën over de oorsprong veranderen. Het volgens mij belangrijkste gevolg van de omschakeling in het denken van jonge aarde creationisme naar een model met een langere geschiedenis, is een verandering van de manier waarop God volgens ons in de schepping en in ons leven te werk gaat. Ik geloof namelijk sinds mijn paradigmawisseling dat God vooral werkt door en aanwezig is in processen (die we vaak heel goed ‘wetenschappelijk’ kunnen beschrijven) en niet in eerste instantie in onverklaarbare, momentane gebeurtenissen, oftewel wonderen (hoewel hij die wel kan gebruiken als hij dat wil). 

Dit besef was in feite wat mij de vrijheid gaf een langere ontstaansgeschiedenis van het leven te accepteren. Ik bezocht namelijk een avond van de christelijke studentenvereniging, waar een christenwetenschapper uit Delft een lezing gaf. Hij bleek de evolutie te accepteren als beschrijving van de werkelijkheid. De vraag kwam of hij daarmee niet waarde ontnam aan de mens. Als de mens het gevolg is van evolutie, heeft hij dan nog wel betekenis? Is hij dan nog beeld van God? Hierop kwam hij met een voorbeeld dat me steeds is bijgebleven, waarschijnlijk vooral omdat ik het heel goed kende uit mijn studie Biomedische Wetenschappen (en door mijn opvoeding als kind van twee huisartsen). Hij gebruikte namelijk het voorbeeld van een baby. Hij zei: ‘Als een kind zich in een enkel moment volledig gevormd van zijn moeder zou afsplitsen, zouden we het dan waardevoller vinden dan een kind dat in de baarmoeder ontstaat uit een enkele bevruchte eicel, als product van processen (onder andere toevallige) die we met wetenschappelijke termen kunnen beschrijven?’ Het antwoord is natuurlijk: nee. Ook al bepaalt het toeval welke chromosomen en welke genen er in de eicel en zaadcel terechtkomen, welke zaadcel er met welke eicel samensmelt en of de bevruchte eicel zich innestelt in de baarmoederwand. Ook al spelen er zich talloze processen af die in de genen zijn voorgeprogrammeerd, die we in de medische studieboeken (zoals ik die in de kast had staan) kunnen beschrijven en op basis waarvan we voorspellingen kunnen doen. Ook al duurt het van ene cel tot volledige baby wel negen hele maanden: het proces leidt tot een mens die volledig dezelfde waarde heeft als was hij uit het niets door God geschapen. En die waarde heeft hij omdat hij door God is geschapen. 
 We weten nu meer over embryologie, maar kunnen nog steeds volmondig de psalmist naspreken als hij zegt: "U was het die mijn nieren vormde, die mij weefde in de buik van mijn moeder. Ik loof u voor het ontzaglijke wonder van mijn bestaan, wonderbaarlijk is wat u gemaakt hebt. Ik weet het, tot in het diepst van mijn ziel." (Psalm 139:13). We weten nu alleen meer over de manier waarop God dat 'in het verborgene' gedaan heeft (vers 14). 

Kortom, we geloven niet meer in een God van de gaten, die kleiner wordt naarmate we meer kunnen verklaren. (zie daarover mijn filmbespreking over Angels and Demons). We weten dat God nog steeds spreekt door de donder, ook al kunnen we die met natuurkundige theorieën beschrijven. We dienen een God die overal bij betrokken is, zelfs bij de processen die wij als toeval beschouwen. Hij kent de haren op ons hoofd, hij ziet elk musje op het dak, en hij weet ook van elke trilling en beweging van elk atoom en elektron in het hele heelal. En hij gebruikt die om tot zijn bedoeling te komen. Dus mogen we gebruikmaken van ontdekkingen uit de moderne medische wetenschap (vaak gedaan op basis van evolutionistische aannames met betrekking tot de verwantschap tussen dieren en mensen!), en als we genezen door een medicijn te slikken, mogen we weten dat dit net zo zeer het werk van God is als wanneer we door handoplegging waren hersteld. We hoeven het bovennatuurlijke, ogenblikkelijke werken van God niet meer te verheffen boven het werk van God dat we beschrijven door middel van de natuurwetten. 

Bovendien is Hij kennelijk een kunstenaar die het proces waardoor zijn bedoelingen tot stand komen minstens even belangrijk vindt als het eindproduct. Er is zojuist een boek van mij verschenen. Het ligt nu bij mij op mijn tafel. Maar het is niet spontaan uit mijn gedachten voortgekomen. Ik knipte niet met mijn vingers en opeens stond het op de harde schijf. Het is het product van een proces, waarbij ik mijn gedachten voorzichtig probeerde te formuleren, waarbij ik corrigeerde en inkortte, waarbij ik anderen ernaar liet kijken en hen zelfs invloed liet hebben, waarbij ik gebruik maakte van andere boeken en de bijbel als bronnen, en waarbij ik uiteindelijk de controle uit handen gaf aan mijn uitgever. En nu ligt er een boek, dat helemaal mijn boek is, nog mooier dan ik in gedachten had toen ik begon. Ik zeg niet dat dit laatste geldt voor God en zijn schepping, maar ik weet wel dat er geen enkele kunstenaar is die niet werkt door middel van een proces. Dat geldt voor een beeldhouwer. Voor een schilder. Voor een schrijver. En zelfs voor een fotograaf. Deze menselijke scheppers hebben een relatie met hun schepping, van de ruwe grondstof tot het voltooide eindproduct. Het is een innige relatie, waarbij de klei onder de vingers van de pottenbakker langzaam vorm aanneemt, en de vingerafdrukken van de maker deel gaan uitmaken van de uiteindelijke pot. Het is iets intiems en moois. Het duidt op een diepe verwevenheid van maker en maaksel.

En dit is de manier waarop God nog steeds met onze levens bezig is. De groei in ons leven vindt niet plaats in een enkel moment, we zijn niet plotseling helemaal anders, we zijn niet in een klap volmaakt, nee: God werkt ook nu nog het liefst door processen. Hij is er tevreden mee als we niet stante pede volmaakt zijn, hij kan leven met imperfectie en onaffe situaties. Hij is niet bang van ‘works in progress’. Nee, als wij ons aan hem overgeven, vormt Hij ons naar zijn beeld. Maar de manier waarop hij dat doet is in een proces. En hij gebruikt daarbij niet alleen en misschien wel meestal niet de bovennatuurlijke methoden voor. Hij gebruikt processen en wetmatigheden die wij misschien zouden afwijzen. Hij gebruikt het toeval (wat niet betekenisloos is, maar ‘wat ons toevalt’, zoals ik het Antoine Bodar eens hoorde zeggen), de mensen die op ons pad komen, de twijfels, de mogelijkheden, de tegenvallers, vreugde, schoonheid, relaties, alles om ons te maken tot wie we bedoeld zijn te zijn. Het is niet aan ons om daarover te oordelen. De klei moet niet in opstand komen tegen de pottenbakker. We moeten ook geen wonderen eisen, of klagen dat we nog niet af zijn. Nee, we mogen zien dat we ons in een proces bevinden, het scheppingsproces van een kunstenaar, die ons dag na dag, moment na moment, vormt naar zijn wil. En we mogen alles wat we in ons leven tegenkomen, ook het schijnbaar toevallige, zien als de instrumenten die God in dat proces kiest te gebruiken. En erop vertrouwen dat aan het eind van dat proces, ook al denken wij dat gewoon gebeurde dat moest gebeuren, Gods bedoeling helemaal vervuld zal zijn.

Dit hangt samen met een andere verandering die het gevolg is van de stap van jonge aarde creationisme naar een langere ontstaansgeschiedenis van het heelal en het leven, namelijk in de manier waarop we onszelf zien. Maar daarover meer in het volgende deel.

Steampunk, garnalen onder zuidpoolijs, nieuwe ledematen en Peter Hitchens en zijn broer

Foto's van een steampunkbijeenkomst ... gaaf!

De meeste vroege amfibieën blijken nog grotendeels in het water te hebben geleefd. Mogelijk omdat de omstandigheden in de tijd dat ze zich ontwikkelden daar gunstig voor waren, met veel vocht en moerassen. Er waren echter ook genoeg vroege amfibieën die een leven op land leidden, zoals de nieuw ontdekte Fedexia striegeli. Dit dier is om nog een reden interessant: hij is genoemd naar het bedrijf dat het land bezat waar het fossiel gevonden is: FedEx. Bizar.

Onder tweehonderd meter dik ijs op de zuidpool leven garnalen ... Dit is het betere wetenschappelijke onderzoek. En het toont aan dat er zelfs in de 21e eeuw nog plekken op Aarde zijn waar wij nog niks van weten.

Een prehistorische haaienaanval, met zorg gereconstrueerd op basis van fossielen. Jaws is er niks bij!

Binnenkort wordt het mogelijk: wonden genezen zonder littekens, verloren vingertopjes (vingers, of misschien zelfs hele ledematen) groeien weer aan, en heb je een transplantatie nodig? We kweken gewoon een nieuwe nier/lever vul maar in. Gewoon door het gen p21 tijdelijk uit te schakelen. Dit blijkt namelijk een gen te zijn dat zoogdieren wel hebben en amfibieën en reptielen (meesters in de regeneratie: salamanders groeien gewoon een nieuwe poot aan als de oude verdwijnt). Als het bij muizen wordt uitgeschakeld, vertonen ze kenmerken van regeneratie op de plek van een verwonding!

Bloeiende planten waren er eerder dan tot nu toe gedacht. Waarschijnlijk valt hun ontstaan samen met dat van insecten als vliegen, vlinders en bijen (waarvan veel soorten van bloemen afhankelijk zijn). De bloemen en de bijtjes zijn dus echt aan elkaar gekoppeld.

Er komt een film over Martin Luther King, een van de inspirerende christenen uit de vorige eeuw en iemand die het goede nieuws van Gods koninkrijk volgens mij goed had begrepen. 'I have a dream ...'

Peter Hitchens, de broer van atheist Christopher Hitchens, schrijft over zijn bekering en zijn relatie met zijn broer. Ontroerend en prachtig: 'It is my belief that passions as strong as his are more likely to be countered by the unexpected force of poetry, which can ambush the human heart at any time ... My brother and I agree on this: that independence of mind is immensely precious, and that we should try to tell the truth in clear English even if we are disliked for doing so. Oddly enough this leads us, in many things, to be far closer than most people think we are on some questions; closer, sometimes, than we would particularly wish to be.'

De Christian Monist vraagt zich af of het gevaarlijk kan zijn zekerheden ter discussie te stellen. "Is there an intellectual Green Zone outside which, we should not allow ourselves even to ponder or disaster will come? I honestly don’t think so because the denial of knowledge never seems like the best way to preserve our faith. But I’m open to thinking about it."

Interessante discussie op blog The Jesus Creed: je visie op de vrouw, bepaalt ook je visie op de man. Je visie op de man bepaalt je visie op de vrouw. Als je de vrouw ziet als verleidster, zeg je daarmee ook iets over de man, namelijk dat hij slachtoffer is van verleiding.

Van creationist tot evolutionist (1): de paradigmawisseling

Vorig weekeinde ontmoette ik een goede vriend die ik al een paar maanden niet gesproken had. Hij deed mij een schokkende mededeling: in de tussentijd was hij veranderd van een overtuigde jonge aarde creationist naar wat we maar voor het gemak een ‘theistisch evolutionist’ zullen noemen: iemand die gelooft dat God bij het scheppen van het heelal, het leven en de mens de processen uit de natuur heeft gebruikt, die wij zouden vangen onder de noemer ‘evolutie’.
Wat hem overtuigd had, waren de aanwijzingen voor een gemeenschappelijke afstamming van mensen en mensapen. Niet alleen de overeenkomsten in uiterlijk en DNA, die zouden kunnen worden verklaard door het argument van een overeenkomend ontwerp, maar de aanwezigheid van transposons (zichzelf kopierende stukjes DNA) en retrovirussen (virussen die zichzelf in het genoom kunnen inbouwen en daar deel van worden) op precies dezelfde plaatsen in het DNA en de gemeenschappelijke beschadigingen van chromosomen. Als mensapen en mensen apart geschapen waren, zouden de virussen heel toevallig op dezelfde plek deel van ons erfelijk materiaal zijn geworden, en zouden heel specifieke chromosoombeschadigingen twee of meer keer op dezelfde wijze moeten zijn verlopen. Dat vereist zoveel toeval dat er maar twee verklaringen zijn: of de mens en de mensapen delen een gemeenschappelijke voorvader, of God houdt ons voor de gek door ons dat te laten geloven. Dat laatste zou betekenen dat we noch onze zintuigen zouden kunnen vertrouwen (omdat bevindingen op grond van onze waarnemingen dan niet in overeenstemming zouden zijn met de realiteit), noch de schepper, die leugenachtig en sluw zou blijken te zijn. Omdat dit voor een christen, die gelooft in een betrouwbare, liefdevolle god, onaanvaardbaar is, blijft alleen de eerste optie open. Er heeft een proces van evolutie plaatsgevonden.

Ik kon goed begrijpen dat het hoofd van mijn vriend tolde. Als je tot je veertigste vast overtuigd bent geweest van het feit dat de Aarde (en het heelal ook) maar zesduizend jaar oud is, en alle soorten, de mens incluis, afzonderlijk zijn geschapen, en die aanname blijkt niet te kloppen, vallen opeens meer zekerheden weg. Ik weet het uit ervaring, want ook ik heb een dergelijke omschakeling doorgemaakt. Bij mij was echter het aannemen van een gemeenschappelijke oorsprong van mens en aap een van de laatste stappen in het proces. Ik raakte overtuigd door de fossielen. Vooral de ontdekking van overtuigende tussenvormen in de overgangen tussen vis en amfibie (zie de illustratie), dinosaurus en vogel, reptiel en zoogdier en landdier en walvis kon ik niet negeren. Elk nieuw gevonden fossiel knaagde aan de creationistische uitleg die ik zo lang mogelijk overeind probeerde te houden. Elke tussenvorm deed me twijfelen aan de schepping en vervolgens aan mijn geloof en het bestaan van God. Voeg erbij de overeenkomsten in genen (en vooral de steeds grotere verschillen in dezelfde genen, afhankelijk van de verwantschap tussen de soorten), de mogelijkheid van het ontstaan van nieuwe genen en nieuwe informatie (door verdubbeling en selectie) en het niet geloofwaardige idee dat complexe ecosystemen zoals regenwouden, koraalriffen et cetera in de vierduizend jaar na de zondvloed zich uit niets ontwikkeld zouden hebben, en ik kon ook niets anders dan toegeven: de wereld kent een langere geschiedenis en de evolutietheorie biedt een goede beschrijving van de manier waarop het leven is ontstaan. Die omslag maakte ik tien jaar geleden door, en sinds die tijd heb ik geen enkel echt overtuigend nieuw argument gehoord voor de theorie van het jonge aarde creationisme, en ben ik alleen maar meer nieuwe, overtuigende aanwijzingen tegengekomen voor een langere ontstaansgeschiedenis van het leven, het heelal en de rest. Ik heb op dit gebied geen spoor van twijfel meer.

Maar dat ik de huidig geldende wetenschappelijke theorieën accepteer als behoorlijk betrouwbare beschrijvingen van de werkelijkheid, betekent niet dat ik niet meer in God geloof. Ik ben geen atheïst geworden. Nee, ik geloof nog steeds met hart en ziel in een persoonlijke, transcendente God, die van eeuwigheid tot eeuwigheid bestaat uit Vader, Zoon en Geest. Ik geloof dat Jezus God was en mens, en dat zijn dood en opstanding werkelijke gebeurtenissen waren in de geschiedenis, die onze relatie met de Schepper hebben hersteld. Ik beaam volmondig alle onderdelen van de apostolische geloofsbelijdenis. Ook de uitspraak dat God de schepper is van hemel en aarde. Ik noem mezelf daarom ook geen evolutionist, maar nog steeds creationist. Ik geloof namelijk nog steeds dat het heelal en onze planeet er zijn omdat God ze gewild heeft (en dat ze zijn zoals ze zijn omdat God dat zo heeft bepaald). Ik geloof dat de mens er is omdat God de mens gewild heeft, en dat de mens is zoals God hem bedoeld heeft. De mens, ongeacht de manier waarop hij uit het stof van de Aarde is gevormd, is 100 procent het beeld van God. Ik geloof bovendien dat ik, zoals ik hier op mijn laptop zit te typen, door God gewild ben. God wilde dat ik er zou zijn. Ik ben zijn meesterwerk. Ik heb er dus helemaal geen problemen mee te zeggen dat God mij, de mens en de wereld heeft geschapen. Het enige waarover ik anders ben gaan denken is over de manier waarop. Of dat nou zesduizend jaar geleden was in zes dagen, of in een proces van miljoenen tot miljarden jaren, wat telt is dat God mijn maker is en ik zijn schepsel, van wie Hij houdt met een onvoorstelbare liefde.
Dus, zouden sommigen kunnen zeggen, dan maakt het niet uit hoe je over het ontstaan van de wereld en het leven denkt. Voor de dagelijkse geloofsbeleving is de schepping geen kernzaak, want of het nu zesduizend jaar geleden is gebeurd of dertien miljard, het ligt verder in het verleden dan ik me kan voorstellen en wat telt is mijn vertrouwen op God als schepper in dit moment. Daar ben ik het echter niet mee eens. Er zijn wel degelijk grote verschillen in je wereldbeschouwing tussen de ‘jonge aarde creationist’ en de ‘langere processen creationist’. En ik durf te beweren dat het scheppings- en godsbeeld van de laatste meer overeenkomt het dat van de God die we in de bijbel ontmoeten en hoe hij door ons gekend wil worden. In mijn gesprek met mijn vriend identificeerden we een paar gevolgen die zo’n verandering van wereldbeeld kan hebben in je geloofsbeleving. Ik zal ze een voor een behandelen in de komende afleveringen van deze serie. (Ja, het blijft niet bij deze aflevering. Het getal 1 tussen haakjes had dat wel kunnen verraden!)

Update: lees op de blog van Marnix Medema zijn heldere uitleg van het argument voor de gemeenschappelijke afstamming. Zijn eerste bericht gaat over de virussen die zich op dezelfde plek bevinden in het DNA. Zijn tweede zal gaan over genen die door dezelfde (toevallige) mutatie bij mensen en dieren hun functie hebben verloren (pseudogenen). 

Filmbespreking: Alice in Wonderland

Aan sommige klassieke verhalen moet je niet te veel willen veranderen. Alice in Wonderland blijkt er daar een van te zijn. Niet dat het oorspronkelijke verhaal makkelijk te verfilmen is (is er eigenlijk wel sprake van een verhaal?), maar deze versie met een oudere Alice en een 'vind jezelf en red beide werelden'-plot doet ook niet echt recht aan het uitgangsmateriaal. Hoewel het een dappere poging is. En financieel behoorlijk succesvol! De bizarre personages en even bijzondere gebeurtenissen ontsproten uit het brein van Lewis Carroll blijken ook in onze tijd nog tot de verbeelding te spreken. De gothisch aandoende fantasie en sympathie voor de 'outcast' van regisseur Tim Burton speelt daarbij een niet onbelangrijke rol. De wereld van 'Underland' (geen typefout) ziet er in elk geval briljant uit. De gekke hoedenmaker, de rups, de dodo, de bloemen met mensengezichten, de schommelpaardenvliegen, de speelkaartenridders, de kikkerlakeien, de maartse haas en de eikelmuis, ze waren fantastisch vormgegeven en meestal behoorlijk goed geacteerd. Alleen al om de fantasievolle omgevingen (een paddenstoelenwoud, de tunnel waar Alice door valt, een levensgroot schaakbord als slagveld) wil ik de film op blu-ray nogmaals kijken. Het driedimensionale effect is ook goed gebruikt en voegt (ja, het is flauw) een dimensie toe.
Maar zoals ik zei: de film is 'het' net niet. Filmcriticus Steven Greijdanus heeft daar zijn eigen ideeën over. Ik ga een heel eind met hem mee, hoewel ik niet zo veel heb tegen 'girl power'-verhalen. In deze context is de verhaallijn echter niet zo geslaagd. Ik zou zelf de beschuldigende vinger niet wijzen naar de inhoud van het verhaal, maar naar het idee van een heldenverhaal in de wereld van Wonderland zelf. De karakters zijn daar volgens mij nu eenmaal niet voor geschikt. Dit is geen wereld die de auteur verzon met ook maar enige inwendige samenhang. Het oorspronkelijke verhaal was nu juist een verhaal waarin van alles kon gebeuren. Waarin geen logica te ontdekken was (en Carroll kon daarvoor zorgen, hij was logicus). Het was een droomwereld, waarin je door het drinken van een drankje kon groeien en door het eten van een cakeje kon krimpen, waarin een hoedenmaker en een haas altijd thee dronken, een boze koningen golf speelde met flamingo's, dodo's niet waren uitgestorven en konijnen bang waren om te laat te komen. Het was niet een secundaire werkelijkheid zoals Midden-Aarde uit Lord of the Rings, of de wereld van Narnia. Het was geen plek waarvan je kon geloven dat hij er echt was. En toch is dat wat de filmmakers je hier willen doen geloven. Dus worden de drankjes en cakejes geheime tovermiddelen met recepten ervoor. Dus heet Wonderland eigenlijk Underland (wat niet helemaal dezelfde betekenis heeft. Sorry). Dus krijgt de hoedenmaker een tragische achtergrond die zijn excentrieke gedrag moet verklaren, maar het blijft onmogelijk met hem mee te leven. Dus wordt de rode koningin neergezet als boze overheerser, maar blijft ze eigenlijk zielig en niet angstaanjagend. Dus moeten de legers van goed en kwaad uiteindelijk tegen elkaar strijden, maar is er geen sprankje spanning in het gevecht. En dus moet Alice uiteindelijk een keuze maken in haar eigen wereld, maar is haar ontwikkeling als karakter niet geloofwaardig. Oh, en de witte koningin is niet een geloofwaardige tegenspeler van de rode koningin, de manier waarop ze haar handen steeds omhoog houdt ging in elk geval bij mij op de zenuwen werken. Wel indrukwekkend is de draak, de Jabberwock, met twee zinnen uitgesproken door Christopher Lee. Wauw! Die twee regels redden bijna de hele film. Ik kreeg zin om The Two Towers weer te kijken. Hij gaf de Jabberwock een gewicht mee, een geloofwaardige dreiging, die de hele film had moeten bezitten. Maar de wezens van Wonderland zijn niet geschreven om dat gewicht te kunnen dragen.
Wat ook werkte was een glimp van het oorspronkelijke verhaal, als we heel even Alice zien als klein meisje in Wonderland. Die korte beelden brengen meer het gevoel over van de droom, het sprookje, de verbeelding van Carroll dan de hele film eromheen. Daar had ik een hele film van willen zien!

Ditmaal geen uitgebreide bespreking van plot en onderwerpen om over na te denken. Ik betwijfel of het verhaal voor dat laatste wel 'echt' genoeg was. 

Hier is 'ie dan!

Vanmiddag lunchte ik met mijn uitgever, en ik ontving iets moois. Zie de foto's:

Ik draag nog steeds een brede glimlach. Wauw!

Leonardo in een film, vrije wil en evolutionistische christenen

Het plaatje hiernaast heeft er niets mee te maken, maar is wel cool. De ruimtefilm Gravity van Alphonso Cuaron heeft Angelina Jolie als hoofdrolspeelster verloren, maar daarvoor in de plaats komt Robert Downey jr. Ook niet verkeerd.

Een film staat in de planning waarin Leonardo Da Vinci wordt neergezet als avonturier, lid van een geheim genootschap, opgenomen in een bovennatuurlijke queeste. De titel is een beetje lang: Leonardo da Vinci and the Soldiers of Forever. Hopelijk gebruikt hij een paar van zijn beroemde uitvindingen. 

'Choose your own adventure.' Hilarisch!

Waarom we als evangelische christenen van onze anti-evolutionistische houding af moeten: het houdt mensen weg van Christus. "Not understanding how God created life is one thing; insisting that God could not have achieved his purpose through biological evolution is quite another. Adding anti-evolution beliefs and an anti-science attitude to the gospel is no addition at all, but a corruption at least on par with the early Jerusalem church’s insistence on continuing the observance of Jewish law." Hear hear! Lees ook dit verslag van een correspondentie tussen een theoloog en de zanger van Bad Religion.

Weer een pijnlijke en herkenbare anekdote van The Christian Monist, gekoppeld aan de vraag: waarom maken we naar de kerk gaan zo snel iets dat we 'moeten'? Het lijkt een vorm van bijgeloof. “Church” is not: 1) A building, 2) A meeting, 3) A service, 4) a local organization or 5) denomination. I think to Jesus and the disciples, “going to church” would be about as odd as saying, “going to family.” Church is a loosely defined group of people called out of the world for a single purpose . . . period. It is community! It should be a safe group that you call up when you need them. Where you dine together on a regular bases and talk about your real, messy life. You can’t go to community."

De Naked Pastor vraagt zich af wat er gebeurt als we de kerk zien als een instituut in plaats van een familie. "The problem with an institution is that it requires the sublimation of individual freedom to some degree. I think a healthy family is otherwise: it promotes individual freedom, nurtures it, encourages it and allows its expression." 

Video van een van mijn huidige favoriete schrijvers, Greg Boyd, over de vraag of goede mensen naar de hel kunnen gaan. Het gaat echter volgens hem er bij God niet om of we goede mensen zijn, maar of we in relatie willen staan met Hem. "Being in the right relationship with God means you are now orbiting Him and He's not orbiting you."

Filmbespreking: Angels & Demons

Soms helpt het om lage verwachtingen te hebben. Dan kunnen films alleen maar meevallen. Dat gold voor Angels & demons, de verfilming van Het Bernini Mysterie van Dan Brown, een van de voorlopers van de bekende Da Vinci Code. Nu wordt het wel wat ingewikkeld want de film is een vervolg van de film The Da Vinci Code (en speelt zich af na de gebeurtenissen die daarin te zien zijn), terwijl het boek zich daarvoor afspeelt. Voor het verhaal maakt dat echter weinig uit. Ik had rond het uitkomen van de film weinig heel positieve recensies gelezen. En mijn ervaring met The Da Vinci Code was niet zo positief. Het boek was ten minste nog vrij spannend. De film was in feite vrij saai. En als je dan ook nog allerlei verhalen moet aanhoren over de kerkgeschiedenis die met een enkele blik in een geschiedenisboek ontkracht kunnen worden, ontwikkel je een behoorlijke antipathie tegen het verhaal. Ik ben helemaal niet tegen het feit dat dergelijke verhalen geschreven en verfilmd worden. Mijn geloof is vrij robuust en kan wel een uitdaging aan. Maar doe dan ook je best om rekening te houden met de bekende kerkgeschiedenis, en laat het niet lijken alsof je het hele plot uit je duim hebt gezogen.
Aan de andere kant, nieuwsgierigheid is een factor die zich moeilijk laat tegenhouden, en gisteren zat ik dus toch te kijken naar Angels & Demons. En dat was toch een vrij aangename ervaring. Ook al klopte er vrij weinig van de wetenschappelijke en kerkhistorische achtergrond. Antimaterie gevormd in zichtbare hoeveelheden, opgeslagen in doorzichtige buizen, met een batterij erin? Echt? En de Illuminatie als een soort sekte van gelovige wetenschappers, die wraak willen nemen op een onrecht hen aangedaan door de Rooms Katholieke kerk? Echt? Ik keek de film met een vriend die een vrij encyclopedische kennis heeft op hier aan rakende gebieden en hij trakteerde me op een interessante lezing over het ontstaan van de vrijmetselaars en de illuminatie, waaruit bleek dat de groepering in deze film weinig verbinding had met de historische realiteit. En bovendien: als het echt wetenschappers waren, zouden ze niet zoveel nadruk leggen op symboliek. Dat is echt meer iets godsdienstigs ...
Maar goed, daar tegenover stonden mooie locaties in Rome en interessante rituelen (moet ik ook nog eens heen op vakantie), een snel verlopend verhaal (er zit een tijdsdruk achter), een Indiana Jones-achtige puzzeltocht compleet met onderaardse catacomben, interessante plotwendingen (kan ik natuurlijk niet verklappen), aardige acteurs (Tom Hanks en de vrouwelijke hoofdrolspeelster zijn wat vlak en maken weinig indruk, maar Ewan McGregor als de Camerlengo Patrick McKenna en Stellan Skarsgard als het hoofd van de zwitserde garde waren behoorlijk onderhoudend), een fantastische ondergrondse super technologische kluis annex bibliotheek en een verrassend interessante verhandeling over wetenschap en religie en hun onderlinge samenhang.

Het verhaal begint na de dood van de laatste paus, vlak voordat de kardinalen in conclaaf gaan. De vier kandidaten voor de positie van hoofd van de kerk van Rome worden ontvoerd. Een bericht wordt achtergelaten: vanaf acht uur 's avonds zal elk uur een van hen worden omgebracht. De enige aanwijzing: een symbool van het geheime genootschap de Illuminati. De politie van Vaticaanstad roept de hulp in van Robert Langdon, een specialist op het gebied van symbolen, die in een eerder avontuur overtuigend wist aan te tonen dat Jezus getrouwd was met Maria Magdalena en dat hun bloedlijn gelijk stond aan de heilige graal. Hij is niet favoriet bij de kerkleiders, toch is hij door zijn specialistische kennis de enige die een kans maakt de kardinalen te redden. Gelukkig is In Vaticaanstad ontmoet hij een wetenschapper van het CERN in Zwitserland. Kort ervoor is er een vaatje gestolen met een hoeveelheid antimaterie. Genoeg om heel Vaticaanstad en een deel van Rome door licht te laten vergaan. Het blijkt bovendien dat er wat tegenstand was van katholieke geestelijken tegen het CERN-onderzoek, omdat ze zouden zoeken naar het God-deeltje (phew ... als dat bestond was het gewoon een deeltje uit ons materiele universum, dat niks zou zeggen over het bestaan of de natuur van God. Sommige dilemma's uit deze film zijn niet werkelijk dilemma's). De kardinalen weigeren echter uit conclaaf te gaan. Voor Langdon en de anderen begint een race tegen de tijd. De Camerlengo verleent Langdon toegang tot de archieven van het Vaticaan. Daar vindt hij in de geschriften van Galileo een aanwijzing over het pad van de verlichting, achtergelaten door de kunstenaar Bernini. Hij volgt het van aanwijzing naar aanwijzing naar de hoogste tempel van de Illuminati, waar als het goed is de antimateriebom kan worden gevonden ... De klok tikt ...

Een interessant plotonderdeel van deze film is de terugkerende discussie over de relatie tussen geloof en wetenschap. Tussen deze twee bestaat namelijk schijnbaar een gespannen verhouding. Dat wordt in deze film nog eens extra gesuggereerd door behalve het plot over de illuminatie en het 'god-deeltje' op het St. Pietersplein nog demonstraties te laten plaatsvinden over het gebruik van embryonale stamcellen. Robert Langdon krijgt de vraag: geloof je in God. Zijn antwoord: ik ben een academicus. Wat heeft dat ermee te maken? Hij bedoelt dat hij kennis verzamelt over wat hij met zijn ogen kan waarnemen, 'en geloof is een gave die mij nog niet geschonken is'. Dat is eerlijk, maar het betekent tegelijk dat hij eigenlijk niet anders kan dan een buitenstaander zijn van de Katholieke kerk en haar vertegenwoordigers. Hij heeft het daarom steeds over 'jouw/jullie kerk'. Waarop het hoofd van de zwitserse garde uitvalt: "Onze kerk geeft voedsel aan de hongerigen en onderdak aan de thuislozen. Wat doet jouw kerk, mr. Langdon?" Goede vraag! De suggestie is dat die waarheid van het geloof waarvan Langdon beweert dat hij die nog niet als geschenk ontvangen heeft, voor heel veel mensen een motivatie is om goed te doen: om de armen te helpen en het kwaad te bestrijden. En wat brengt Langdons scepticisme tot stand? Een boek dat enkele tientallen exemplaren verkoopt in de boekwinkel van Harvard.
Tegelijk zijn er mensen in de kerk die zich bedreigd voelen door de wetenschap, die met het onderzoek naar het 'godsdeeltje' God overbodig zouden kunnen maken. En die angst brengt hen ertoe de wetenschap zwart te maken. Te verketteren. In het verleden hebben ze dat gedaan met de Illuminati, en ook nu houden ze de vooruitgang tegen. De kerk moet God beschermen tegen de wetenschappers, die steeds meer afkalven van het terrein waarover God zeggingskracht heeft. Hier speelt de 'god van de gaten' een belangrijke rol. Zowel de wetenschappers als de gelovigen gaan ervan uit dat in een proces waar een verklaring voor gevonden wordt, God geen rol kan spelen. Zodra we iets met ons verstand begrijpen, heeft de invloed van God afgedaan. God is nog slechts een god 'van de gaten'. Hij heeft alleen nog iets in te brengen op die gebieden waar de wetenschap tekort schiet. En die gebieden worden steeds kleiner. Dit is een model dat helaas nog veel christenen aanhangen, waardoor deze christenen hun laatste bastions te vuur en te zwaard plegen te verdedigen. Omdat ze denken dat als ook het laatste door een theorie verklaard zou worden, bewezen zou zijn dat God niet bestaat. Vandaar het harde verzet van de creationisten tegen acceptatie van de evolutietheorie. Als we er een theorie over hebben zou er geen plek meer zijn voor het handelen van God.
Hier zit echter een foute redenering achter, die volgens mij een erfenis is van het Deisme van de Verlichting, namelijk dat de natuurwetten functioneren onafhankelijk van God. Het heelal is een soort machine die op zichzelf loopt. God heeft het mechaniek misschien ooit in gang gezet, maar het windt zichzelf af. God is daarbij niet meer nodig. Dat is echter geenszins het wereldbeeld van de bijbel en ook niet dat van de gelovigen van voor de Verlichting. Nee, die zagen de natuurwetten juist als de manier waarop God handelt. De natuurwetten zijn niet zielloze processen die aflopen als een klok, maar de tekenen van het consistente handelen van God in de werkelijkheid. God onderhoudt alle dingen door het woord van zijn kracht, stelt de bijbel. En omdat God een betrouwbaar persoon is, zijn onze waarnemingen aan de natuur betrouwbaar en kunnen we komen tot wetmatigheden. Wie een natuurwet beschrijft maakt God daarmee niet overbodig voor dat gedeelte van de natuur, maar geeft juist eer aan God, omdat hij iets van Gods handelen inzichtelijk maakt. In een voorbeeld (waaraan ook in de film gerefereerd wordt): in de bijbel wordt over de bliksem en de donder gezegd dat God hierdoor spreekt. De bliksem is een teken van Gods toorn. Gods woorden klinken in de donder. We weten echter al lang dat we bliksems natuurwetenschappelijk kunnen beschrijven als een elektrische ontlading tussen wolken of tussen wolken en de grond, als er sprake is van een spanningsverschil. Dat wil zeggen dat er in de wolken meer elektronen zijn dan op de Aarde en dat dit verschil zich ontlaadt. Omdat deze elektrische ontlading behoorlijk veel energie bevat, wordt de lucht eromheen verwarmt. Deze zet uit en botst op koudere lucht. Hierdoor ontstaat een schokgolf. Deze schokgolf bereikt onze oren: de donder. De 'god van de gaten'-theorie zegt dat de donder dus niet de stem van God is omdat we een theorie hebben die het proces natuurwetenschappelijk verklaart. Net zo als de regenboog geen teken is van hoop, omdat het gewoon een brekingseffect is van licht op druppels water in de atmosfeer. Of zoals er geen Schepper is omdat het ene dier uit het andere voortkwam.
Maar als God inderdaad God is en alle dingen draagt door het woord van het kracht, dan beschrijft deze theorie van elektriciteit en luchttrillingen eenvoudig de manier waarop God verkiest te spreken, of te wel, de ontlading van elektronen en de schokgolf in de lucht is de stem van God. Brekingseffecten van licht op druppels zijn de manier waarop God hoop communiceert. En de genetische processen waardoor de ene soort in de ander overgaat zijn de werktuigen waarmee God de biosfeer geschapen heeft. Op deze manier toont de hele schepping, aarde en hemel, de heerlijkheid van God. De Schepper van hemel en aarde wordt door onze ontdekkingen, onze experimenten, onze theorievorming niet kleiner, maar groter. Hoe meer we kunnen verklaren, hoe ontzagwekkender Hij is!
Helaas is er vanwege dit verkeerde beeld op de verhouding tussen geloof en wetenschap (een conflict-model) sprake van wantrouwen en angst aan beide zijden. Deze angst geeft aanleiding tot pogingen om door middel van machtsuitoefening de andere partij te controleren en de mond te snoeren, in plaats van haar in zijn waarde te laten. En deze machtsuitoefening is de bron van onvrijheid. De mens kiest ervoor om op de troon van God te zitten. Om Gods werk voor hem te doen, of het nu de god 'wetenschap' is of de god van de religie. Kerk en wetenschap zijn beide religieus.
Aan het eind van de film neemt een van de vertegenwoordigers van de kerk afscheid van Langdon (het is waarschijnlijk niet echt een 'spoiler' als ik verklap dat Vaticaanstad de film overleeft). Hij vraagt Langdon om als hij over de kerk schrijft, dat te doen met vriendelijkheid. "Religion is flawed", stelt hij. "Because man is flawed. I am flawed." Daar komen we weer terug bij mijn theorie van de zwakheid. Voor zowel de gelovigen als de wetenschappers geldt dat ze van zichzelf moeten erkennen dat ze feilbaar zijn. Dat ze falen. Dat ze niet alles kunnen weten, dat ze met hun macht niet alles kunnen bereiken, en dat hun motieven niet altijd betrouwbaar zijn. En vanuit deze nederige basisinstelling zullen ze bereid zijn werkelijk te luisteren naar anderen, ook al zijn ze het niet altijd met hen eens. Dan zullen ze niet hoeven terugvallen op macht om hun tegenstanders te onderdrukken, dan zullen ze niet geregeerd worden door angst, maar dan zullen ze de armen voor de ander kunnen openen en een echte relatie kunnen aangaan. En dan zal de wetenschapper ontdekken dat de religie vragen kan beantwoorden over de zin van het leven en de betekenis van het menszijn. En dan zal de gelovige ontdekken dat de wetenschap vragen kan beantwoorden over de leeftijd van het heelal en het functioneren van cellen. En het geheel zal groter zijn dan de som van de delen.
Een film die je over dit soort dingen laat nadenken is geen tegenvaller.